BÖLÜM I
  1. BANKALARARASI TAKAS ODALARI MERKEZİ
  2. YÖNETİM KURULU
  3. PERSONEL YAPISI
BÖLÜM II
  1. BANKALARARASI TAKAS ODALARI 2017 YILI FAALİYETLERİ
  2. 2017 YILI İDARİ FAALİYETLERİ
  3. İYİLEŞTİRME VE GELİŞTİRME ÇALIŞMALARI
BÖLÜM III
  • EK TABLOLAR
  • BÖLÜM I

    BANKALARARASI TAKAS ODALARI MERKEZİ

    Mülga 3167 sayılı Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanunun 6’ncı maddesinin Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB)’ye verdiği yetki uyarınca, tüzel kişiliği haiz Bankalararası Takas Odaları Merkezi (BTOM) çeklerin banka şubeleri arasında hesaben tesviyesini sağlamak amacıyla 1985 yılında kurulmuştur.


    6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun ve ilgili düzenleme hükümleri çerçevesinde 12.6.2015 tarih ve 10162/19761 sayılı TCMB Kararı ile sistem işleticisi olarak faaliyet izni alan BTOM’da çek takası faaliyetleri Bankalararası İstanbul ve Ankara Takas Odalarında, BTOM Yönetmeliği ile bu Yönetmeliğe ilişkin İzahname esasları çerçevesinde yürütülmektedir.


    Takas işlemleri, 18 Ekim 1993 tarihinden itibaren Bankalararası İstanbul Takas Odası’nda, 16 Haziran 1997 tarihinden itibaren de Bankalararası Ankara Takas Odası’nda elektronik ortamda yürütülmektedir. 16 Nisan 1998 tarihinde Bankalararası İstanbul Takas Odası’nda başlatılan uygulama ile çek takası, çek başına işlem maliyetlerini ve çeklerin naklinde karşılaşılacak riskleri azaltmak ve işlemleri hızlandırmak amacıyla, elektronik ortamda fiziken ibraz edilen çeklerle veya fiziken ibraz edilmeksizin sadece çek bilgileri üzerinden yapılmaktadır.


    31 Aralık 2017 tarihi itibariyle bankalararası takas odaları faaliyetlerine katılan üyelerin sayısı 40’dır. Bunlardan 38’i fiziken ibraz edilmeksizin yapılan çek takası sistemine katılmaktadır.


    Ödeme sistemleri arasında önemli bir yer tutan çek takası faaliyetlerinin kesintisiz ve sorunsuz bir şekilde hizmet verebilmesi önem taşımaktadır. Bu nedenle, sunulan hizmetin kalitesinin ve etkinliğinin artırılabilmesi amacıyla teknolojik gelişmeler takip edilmekte ve mevcut takas yazılımında ortaya çıkan gereksinimler de dikkate alınarak iyileştirmeler yapılmaktadır.


    YÖNETİM KURULU

    BTOM Yönetmeliği’nin 5’inci maddesi uyarınca Bankalararası Takas Odaları Merkezi Yönetim Kurulu, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Ödeme Sistemleri Genel Müdürü ya da Genel Müdür Yardımcısı başkanlığında Türkiye Bankalar Birliği Yönetim Kurulu’nu oluşturan bankaların (kalkınma ve yatırım bankaları hariç) en az şube müdürü seviyesindeki temsilcilerinden oluşmaktadır.


    2017 yılında aşağıda yer alan banka temsilcileri BTOM Yönetim Kurulu üyesi olarak görev almışlardır:


    1. Akbank T.A.Ş.
    2. HSBC Bank A.Ş.
    3. ING Bank A.Ş.
    4. Şekerbank T.A.Ş.
    5. Turklandbank A.Ş.
    6. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası A.Ş.
    7. Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası A.Ş.
    8. Türk Ekonomi Bankası A.Ş.
    9. Türkiye Garanti Bankası A.Ş.
    10. Türkiye Halk Bankası A.Ş.
    11. Türkiye İş Bankası A.Ş.
    12. Türkiye Vakıflar Bankası T.A.O.
    13. Yapı ve Kredi Bankası A.Ş.

    PERSONEL YAPISI

    Tablo 1. BTOM Personel Yapısı
      Müdür Kıdemli Yazılım Mühendisi Yazılım Mühendisi Sistem Mühendisi Büro Memuru Toplam
    Ankara 1 1 3 1 6   12
    İstanbul         3 3
    Toplam 1 1 3 1 9 15
    Kaynak : BTOM

    BTOM’da 31.12.2017 tarihi itibariyle 12’si Ankara Takas Odası, 3’ü İstanbul Takas Odası’nda olmak üzere toplam 15 personel çalışmaktadır (Tablo 1). Büro memurlarından 2 kişi muhasebe ve idari işler ile ilgili görev yapmakta olup, diğer personel elektronik çek takası sisteminde vardiyalı şekilde operatör olarak çalışmaktadır. Büro memurları Banka-Finans ve Sigorta İşçileri Sendikası (BASİSEN) üyesidirler.

    BÖLÜM II

    BANKALARARASI TAKAS ODALARI 2017 YILI FAALİYETLERİ

    2017 yılında takas odalarında işleme alınan çek sayısı bir önceki yıla göre yüzde 8,2 oranında azalarak 15.128.464 adet olurken, işleme alınan çek tutarı bir önceki yıla göre yüzde 6,4 oranında artarak 532,7 milyar TL olmuştur. İşleme alınan çek tutarının gayri safi yurt içi hasılaya oranının 2016 yılında yüzde 19,3, 2017 yılında ise yüzde 17,2 olarak gerçekleştiği görülmektedir.


    Toplam işleme alınan çek adedinin yüzde 4,2’sinin muhtelif gerekçelerle iade edilmesi sonucunda 2017 yılında takas odalarında 14.496.620 adet ve 498,5 milyar TL tutarında çek mahsuplaşmaya tabi tutulmuştur.Bankalararası takas odalarında mahsuplaşmaya tabi tutulan çek sayısı ve tutarındaki gelişmeler incelendiğinde, çek tutarlarında 2010 yılından itibaren görülen artış eğilimi ile çek adedinde görülen düşüş eğiliminin 2017 yılında da devam ettiği görülmektedir (Grafik 1).



    Çek ile gerçekleştirilen ödemelerin payı, 2017 yılında diğer ödeme sistemlerine göre farklılık göstermektedir. Ekonomik faaliyetlerde çeke alternatif olarak kullanılabilecek nakit ve banka/kredi kartı alışverişleri ile yapılan ödemelerle karşılaştırıldığında; 2017 yılında takas odalarında işleme alınan çek tutarında bir önceki yıla göre yüzde 6,4’lük bir artış görülürken, emisyon hacminde yüzde 6,9 oranında artış, yurt içinde yerli banka/kredi kartı ile yapılan alışverişlerde ise yüzde 15,2 oranında bir artış görülmektedir.


    Bu yönüyle takas odalarında 2017 yılında işleme alınan çek tutarındaki nominal artış oranının, aynı yıl içinde emisyon hacmi, banka ve kredi kartı işlem tutarları gibi karşılaştırılabilir ödeme araçlarındaki artışların gerisinde kaldığı gözlemlenmektedir.


    2017 yılında takastan iade edilen çekler incelendiğinde ise; “82- Hesapta Yeterli Karşılığı Olmayan Çek- II” (1)kodunun 324.128 adet ile en çok kullanılan iade sebebini teşkil ettiği, bunu 271.999 adet ile “98- Diğer Hatalı Çekler”in izlediği ve “99-Karşılıksız Çek” kodu ile iade adedinin ise 840 adet olduğu görülmüştür. Bunların dışında kalan kodlar ile yapılan iadelerin adedi ise 34.877 olmuştur (Grafik 2).



    2017 yılı içinde bankalararası takas odalarında işleme alınan 15,1 milyon adet çekin katılımcılar arasındaki dağılımı incelendiğinde;

    • T.Garanti Bankası A.Ş.’nin 1,9 milyon adet çek,
    • Akbank T.A.Ş.’nin 1,6 milyon adet çek,
    • T. İş Bankası A.Ş.’nin 1,5 milyon adet çek,
    • Yapı ve Kredi Bankası A.Ş.’nin 1,7 milyon adet çek,
    • T.C. Ziraat Bankası A.Ş.’nin 1,3 milyon adet çek

    ile ilk beş sırada yer aldığı ve işleme alınan çek adedinin yüzde 52’sini oluşturduğu görülmektedir (Grafik 3).


    Aynı inceleme bankaların kendi nezdlerindeki hesaplar üzerine keşide edilmiş çekler açısından yapıldığında;

    • T.Halk Bankası A.Ş.’nin 1,64 milyon adet çek,
    • Yapı ve Kredi Bankası A.Ş.’nin 1,59 milyon adet çek,
    • T.İş Bankası A.Ş.’nin 1,57 milyon adet çek,
    • T.Garanti Bankası A.Ş.’nin 1,45 milyon adet çek,
    • Akbank T.A.Ş.’nin1,44 milyon adet çek

    ile ilk beş sırada yer aldığı ve işleme alınan çek adedinin yüzde 50,9’unu oluşturduğu görülmektedir. (Grafik 4)



    Takasta işlem gören çekler için uygulanmakta olan provizyon masrafları açısından bakıldığında, tahsilat bakımından ilk beş bankanın toplamın yüzde 95,3’ünü oluşturduğu görülmektedir (Grafik 5).



    Provizyon masrafı ödeyen bankalar incelendiğinde ise ilk beş bankanın toplam provizyon masraflarının yüzde 63,8’ini ödediği görülmektedir (Grafik 6).



    2017 YILI İDARİ FAALİYETLERİ

    BTOM Yönetim Kurulunun Bankalararası Takas Odaları Merkezi ve bu Merkeze bağlı odaların faaliyetleri ile ilgili olarak 2017 yılı içinde yaptığı toplantılarda aldığı kararlardan önemli görülenler aşağıda belirtilmiştir.


    1. 3.2.2012 tarih ve 28193 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 6273 sayılı Kanunla değişik 5941 Sayılı Çek Kanununun muhtelif hükümleri çerçevesinde, takas işlemlerinde yeni bir iade kodu tanımlanması çalışmaları sonucunda, yeni kodun uygulamaya alınış tarihinin belirlenmesi, günlük takas işlemlerinin yürütülmesini teminen katılımcıların uygulayacakları teknik işlem adımlarını gösteren “Çek Takas Sistemi Kullanım Kuralları Kılavuzu”nun, yeni uygulamayı da içerecek şekilde güncellenerek yayımlanması, ayrıca yayım sonrasında gerekli görülen ve yapısal olmayan değişikliklerin güncellenerek katılımcılara duyurulması hususlarında Yönetim Kurulu Başkanına yetki verilmesine karar veril -miştir (Karar no: 156, Karar tarihi: 19.4.2017).
    2. BTOM Yönetim Kurulu’nun 19.04.2017 tarihli toplantısında karar verilen ve sistemden görüntü alımının engellenmesinde 02.05.2017 tarihinden itibaren birikimli olarak yüzde seksen beş olarak uygulanan, transfer edilen görüntü adedinin toplam ibraz edilen çek adedine oranının, 03.07.2017 tarihinden itibaren birikimli olarak hesaplanmasına devam edilerek, 02.01.2018 tarihinden itibaren yüzde doksan olarak uygulanmasına ve değerlendirmeye esas alınacak oranın uygulamanın gidişatı dikkate alınarak bir sonraki Yönetim Kurulu toplantısında tekrar değerlendirilmesine karar verilmiştir (Karar no: 156, Karar tarihi: 19.4.2017, Karar no: 157, Karar tarihi: 14.12.2017).
    3. 01.01.2018 tarihinden geçerli olmak üzere, BTOM Yönetmeliği’nin 12’nci maddesinin (d) fıkrası gereğince bankalararası takas odalarına sonradan katılan bankalardan bir defaya mahsus tahsil edilen ve 175.000.-TL olan katılım payının 200.000.-TL, 12 nci maddesinin (f) fıkrası gereğince işletme masrafları karşılığı olarak alınan ve 1.750.-TL olan avansın 2.000.- TL olarak uygulanmasına karar verilmiştir (Karar No: 157, Karar tarihi: 14.12.2017).
    4. BTOM ile Banka-Finans ve Sigorta İşçileri Sendikası BASİSEN arasında yapılacak XVI. Dönem Toplu İş Sözleşmesi görüşmelerini yürütmek, uyuşmazlık zaptını veya sözleşmeyi imzalamak ve diğer işlemler için
      T.C. Merkez Bankası Mustafa Ömer Okay ve/veya Cafer Kaplan
      T.C. Ziraat Bankası A.Ş. Sevgi Özcan
      T. Vakıflar Bankası T.A.O. Kürşat Hakan Bütün
      ING Bank A.Ş. Songül Ayaz
      T. İş Bankası A.Ş. Levent Erkılıç
      Akbank T.A.Ş. Seyfettin Şahin (Yedek üye)
      yetkili kılınmasına ve yeterli sayıda gözlemci bulundurulmasına karar verilmiştir (Karar No: 157, Karar tarihi: 14.12.2017).
    5. BTOM Yönetmeliği’nin 8 inci maddesi uyarınca dönüşümlü olarak ve Bankalararası Ankara ve İstanbul takas odaları için ayrı ayrı kura çekilmek suretiyle yapılan seçim sonucunda, görev süreleri 24.12.2017 tarihinde sona erecek söz konusu takas odalarının yönetim komitelerine aşağıdaki bankaların ilgili şubelerinin iki yıl süre ile üye olarak seçilmesine karar verilmiştir (Karar No: 157, Karar tarihi: 14.12.2017).
      BANKALARARASI ANKARA TAKAS ODASI YÖNETİM KOMİTESİ ÜYELERİ BANKALARARASI İSTANBUL TAKAS ODASI YÖNETİM KOMİTESİ ÜYELERİ
      Kuveyt Türk Katılım Bankası A.Ş. Alternatif Bank A.Ş.
      Turkish Bank A.Ş. Fibabanka A.Ş.
      Finansbank A.Ş. Ziraat Katılım Bankası A.Ş.
      Anadolubank A.Ş. (Yedek üye) Odea Banka A.Ş. (Yedek üye)
    6. Bankalararası Ankara Takas Odası Yönetim Komitesi kararı ile demirbaş kayıtlarından çıkarılmasına karar verilen demirbaşların, BTOM Alım Satım İşleri İzahnamesinin 27 nci maddesinde belirtilen kurum, kuruluş veya derneklere hibe edilmesi, edilemeyenlerin imha edilmesi konusunda Bankalararası Ankara Takas Odası Yönetim Komitesi’nin yetkilendirilmesine karar verilmiştir (Karar No: 157, Karar tarihi: 14.12.2017).
    7. Ayrıca;

    8. 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun uyarınca ödeme sistemi işleticisinin sistem ile ilgili olarak yılda bir defa hazırlaması gereken öz değerlendirme raporunun tamamlanarak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Ödeme Sistemleri Genel Müdürlüğü ile paylaşılmıştır.
    9. Finansal Piyasa Altyapıları için Siber Dayanıklılık Rehberine (Guidance on Cyber Resilience for FMIs) uygunluk konusunda mevcut durumun izlenebilmesi amacıyla Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından gönderilen “Siber Dayanıklılık Rehberindeki Hususlara Uygunluk Değerlendirmesi” dokümanının 29.09.2017 tarihinde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ile paylaşılmıştır.
    10. The Royal Bank of Scotland’ın BTOM üyeliği, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulunun 11.05.2017 tarihli 7326 sayılı kararı doğrultusunda tasfiyeye girmiş olması nedeniyle, 02.11.2017 tarihinde sona ermiştir.

    İYİLEŞTİRME ve GELİŞTİRME ÇABALARI

    BTOM Yönetim Kurulu’nun 19.6.2014 tarihli toplantısında alınan Karar ile onaylanan, Görüntülü Elektronik Çek İşleme ve Takas Sistemi (GEÇİT) projesi geliştirme aşamalarından “Çeklere ilişkin görüntülerin sistem üzerinden transferi, merkezi sistemde depolanması ve Milli Çek Arşivi’nin oluşturulması” aşamasına 9.5.2016 tarihinde başlayan yeni uygulamanın iyileştirilmesi kapsamında; BTOM Yönetim Kurulu’nun muhtelif tarihli toplantılarında belirlenen sistemden görüntü alımının engellenmesinde uygulanmasına karar verilen birikimli olarak transfer edilen görüntü adedinin toplam ibraz edilen çek adedine oranının 14.12.2017 tarihli toplantısında 3.7.2017 tarihinden itibaren birikimli olarak hesaplanarak, 2.1.2018 tarihinden itibaren yüzde doksan olarak uygulanmasına karar verilmiştir. Tüm bankaların sisteme gönderdikleri görüntülerin toplam çek adedine oranı incelendiğinde, söz konusu oranda artış eğilimi görülmekte olup, 2017 yılı sonu itibariyle ilgili oran yüzde 98 olarak gerçekleşmiştir.


    Türkiye Bankalar Birliği aracılığıyla iletilen talep dikkate alınarak, takas işlemlerinde muhatap bankalar tarafından basım tarihinden itibaren 5 yıllık süresi sona ermiş ve banka ödeme yükümlülüğü bulunmayan çeklerin iadesi için mevcut uygulamada kullanılan iade kodlarına ek yeni bir kod tanımlanmıştır. BTOM Yönetim Kurulunun 19.4.2017 tarihli toplantısında BTOM Yönetim Kurulu Başkanına verilen yetki uyarınca 12.6.2017 tarihinde gönderilecek iade paketlerinde söz konusu kodun kullanılmaya başlanması uygun görülmüştür.


    Buna göre, 5941 sayılı Kanun uyarınca bastırılan çekler için hesapta yeterli karşılığı olmadığı belirlenen çeklerde, takas işlemlerinde mevcut uygulamada kullanılan “81- Hesapta yeterli karşılığı olmayan çek-I” ve “82- Hesapta yeterli karşılığı olmayan çek-II” kodlarına ilave olarak, anılan çeklerin iadesi için “83-Hesapta yeterli karşılığı olmayan çek- III” kodu da kullanılabilmektedir.


    Konuya ilişkin olarak 9.6.2017 tarihinde yeni uygulamayı ve yeni iade kodunu da içeren “Çek Takas Sistemi Kullanım Kılavuzu” güncellenerek https://online.btom.org.tr adresinden katılımcıların erişimine açılmıştır.


    BÖLÜM III

    EK TABLOLAR

    [1]20.12.2009 tarih ve 27348 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 5941 Sayılı Kanun’un 3’üncü ve 8’inci maddeleri uyarınca, anılan Kanuna göre bastırılan çeklerde, çek takası sistemine iade edilen çekler için kullanılan kodlarda çek tutarının, sorumluluk tutarı ve hesap bakiyesi toplamına eşit veya altında olduğu durumlar için “81- Hesapta yeterli karşılığı olmayan çek-I”; çek tutarının, sorumluluk tutarı ve hesap bakiyesi toplamı üzerinde olduğu durumlar için “82- Hesapta yeterli karşılığı olmayan çek-II” iade kodu kullanılmakta olup, mülga 3167 sayılı Kanun uyarınca karşılıksız kalan çekler için 99 numaralı iade kodu kullanılmaya devam edilmektedir.